Analiza przewietrzania i wentylacji miasta Kielce
Wyznaczanie korytarzy przewietrzających przy użyciu metody morfometrycznej
Zakres analizy
Cel analizy
Celem analizy było wyznaczenie głównych kierunków przewietrzania miasta Kielce
Ramy czasowe
Analiza została przeprowadzona dla danych aktualnych na dzień 18.01.2024 r.
Obszar badań
Obszar badań obejmował całkowitą powierzchnię miasta, zgodnie z granicami administracyjnymi Kielc.
Metodologia
Cel analizy
Celem analizy było wyznaczenie głównych kierunków przewietrzania miasta Kielce
Ramy czasowe
Analiza została przeprowadzona dla danych aktualnych na dzień 18.01.2024 r.
Obszar badań
Obszar badań obejmował całkowitą powierzchnię miasta, zgodnie z granicami administracyjnymi Kielc.
Metodologia
Cel, zakres i metodologia badań
Przeprowadzona analiza miała na celu identyfikację głównych kanałów przewietrzania miasta Kielce. Wykorzystując kryteria zdefiniowane przez Matzarakisa1, Gala i Ungera2 utworzono bazę danych parametrów morfometrycznych zabudowy miejskiej oraz obszarów jej oddziaływania. Na podstawie zgromadzonych danych obliczono kluczowe parametry szorstkości dla nieregularnych grup budynków, co stanowiło podstawę dla dalszych analiz. Powyższa metodologia została szczegółowo opisana w pracach Sudera i Szymanowskiego3 oraz Bochenek i Klemm4.
Ryc. 1. Schemat blokowy wyznaczania głównych kanałów przewietrzania miasta. Opracowanie własne.
W oparciu o dane przestrzenne pozyskane z Kieleckiego Ośrodka Geodezji przeprowadzono analizę zagospodarowania terenu oraz ocenę parametrów szorstkości. Analizie poddano takie parametry jak przemieszczenie płaszczyzny zerowej, współczynnik szorstkości terenu oraz porowatość w obrębie warstwy dachowej. Schemat przeprowadzonej analizy został zilustrowany na ryc. 1.
Proces analizy zrealizowano w środowisku QGIS, opracowując model analityczny oparty na wbudowanych algorytmach programu, zapytaniach SQL oraz wzorach matematycznych umożliwiających obliczenie wymaganych parametrów. Analizę podzielono na pięć głównych etapów: 1) przetworzenie danych wejściowych, obejmujące określenie wysokości poszczególnych bloków budynków; 2) wyznaczenie płaszczyzny odniesienia dla zabudowy z zastosowaniem poligonów Voronoia; 3) obliczenie parametrów morfometrycznych w obrębie tej płaszczyzny; 4) identyfikację obszarów o słabej i dobrej wentylacji; 5) określenie głównych kierunków przewietrzania miasta.
Wysokość budynków wejściowych określono na podstawie statystyk strefowych dla bloków budynków, wykorzystując Znormalizowany Numeryczny Model Pokrycia Terenu (zNMPT). W badaniu zastosowano Numeryczny Model Terenu (NMT) oraz Numeryczny Model Pokrycia Terenu (NMPT) pochodzące z ogólnodostępnych zbiorów Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii (GUGIK), zgodnych z układem wysokościowym PL-EVRF2007-NH, aktualnych na dzień 28 września 2023 r. W przypadku braku możliwości bezpośredniego oszacowania wysokości budynków, dokonywano jej wyznaczenia na podstawie liczby kondygnacji, przyjmując wysokość jednej kondygnacji na poziomie 3 m.
Ryc. 2. Podział fragmentu obszaru opracowania na powierzchnie odniesienia. Opracowanie własne.
Z uwagi na istotny wpływ struktury zabudowy oraz rodzaju pokrycia terenu na przepływ powietrza, dokonano agregacji nieregularnych grup obiektów. Proces grupowania polegał na łączeniu pojedynczych, przylegających do siebie budynków w jeden obszar, w efekcie czego uzyskano 22 528 poligonów, dla których określono nowe parametry, takie jak wysokość, szerokość, długość oraz powierzchnię frontową4. Na podstawie uzyskanych wyników obliczono kluczowe wskaźniki, takie jak: szorstkość podłoża (Z0), przesunięcie płaszczyzny zerowej (Zd) oraz porowatość w obrębie warstwy dachowej (P)5. W celu identyfikacji potencjalnych kanałów wentylacyjnych w obrębie miasta, z bazy danych wybrano obiekty spełniające określone kryteria, tj. o wartości szorstkości większej niż 0,5 m, przesunięciu płaszczyzny zerowej powyżej 3 m oraz równej lub większej niż 50 m1.
Wskaźniki morfometryczne
gdzie:
Ab – powierzchnia budynku
Ap – powierzchnia zabudowy w obrębie płaszczyzny odniesienia
h – wysokość budynku
gdzie:
h – wysokość budynków w obrębie płaszczyzny odniesienia
λp – udział powierzchni zabudowanej gdzie:
Ap – powierzchnia zabudowy
AT – Powierzchnia odniesienia
gdzie:
AT – powierzchna odniesienia
h – wysokość budynków w obrębie płaszczyzny odniesienia
V – kubatura zabudowy w obrębie płaszczyzny odniesienia
gdzie:
h – wysokość budynków w obrębie płaszczyzny odniesienia
Zd – wartość przesunięcia płaszczyzny zerowej
k – stała von Kármána (0,4)
CDh – współczynnik oporu dla przeszkód (0,8)
λF – udział powierzchni frontowej budynku na powierzchni odniesienia gdzie:
AF – powierzchnia frontowa zabudowy
AT – powierzchnia odniesienia
Powierzchnia frontowa budynku lub grupy budynków w obrębie płaszczyzny odniesienia została obliczona na podstawie współrzędnych prostokątnych płaskich wierzchołków obiektów, zależnie od kierunku nawietrznego. Wzory te przedstawiono poniżej:
– dla kierunku zachodniego: AF = (ymax – ymin) h
– dla kierunku południowego: AF = (xmax – xmin) h
– dla kierunków północno-zachodniego i południowo-wschodniego: AF = sqrt((xmax – xmin)2 + (ymax – ymin)2) h/ sqrt(2)
gdzie:
ymax – współrzędna y wierzchołka obiektu najbardziej wysuniętego na północ od strony nawietrznej,
ymin – współrzędna y wierzchołka obiektu najbardziej wysuniętego na południe od strony nawietrznej,
xmax – współrzędna x wierzchołka obiektu najbardziej wysuniętego na zachód od strony nawietrznej,
xmin – współrzędna x wierzchołka obiektu najbardziej wysuniętego na wschód od strony nawietrznej,
h – wysokość budynków w obrębie płaszczyzny odniesienia.
W celu obliczenia szerokości potencjalnych kanałów przewietrzania zastosowano powyższe wzory, pomijając kryterium wysokości. Procedura obliczeniowa obejmowała selekcję obszarów niespełniających określonych kryteriów morfometrycznych, z dodatkowym uwzględnieniem minimalnej szerokości większej bądź równej 50 m. Obszary niespełniające ostatniego warunku poddano procesowi agregacji względem najbliższego sąsiada, a następnie dokonano ponownego obliczenia szerokości. Tereny, które mimo tego procesu nadal nie spełniały wymaganych parametrów, zakwalifikowano jako charakteryzujące się ograniczoną efektywnością przewietrzania.
Ostatni etap analizy obejmował wyznaczenie potencjalnych ścieżek przepływu powietrza pomiędzy obszarami, które nie spełniały kryteriów określonych przez Gala i Ungera. Problem ten rozwiązano poprzez wyznaczenie poligonów Voronoia dla obszarów o słabej wentylacji oraz określenie granic biegnących w geometrycznym środku pomiędzy krawędziami tych poligonów. Następnie dla uzyskanych linii obliczono azymuty odpowiadające kierunkom wiatrów: zachodnich (45°–135° oraz 225°–315°), południowych (135°–225°, 315°–360° oraz 0°–45°), a także północno-zachodnich i południowo-wschodnich (180°–270° oraz 0°–90°).
Na podstawie uzyskanych danych wynikowych oraz map cząstkowych wyznaczono najbardziej prawdopodobne kanały przewietrzania miasta. Warto jednak zaznaczyć, że ich lokalizacja ma charakter subiektywny i wynika z przyjętych założeń metodologicznych.
Ryc. 3. Kroki postępowania podczas wyznaczania korytarzy nawietrzania miasta. Opracowanie własne.
Wyniki analizy
Teren miasta Kielce charakteryzuje się niekorzystnymi warunkami topoklimatycznymi, które utrudniają proces przewietrzania oraz utrzymania odpowiedniej jakości powietrza. Ze względu na orograficzne ukształtowanie terenu (położenie w kotlinie), obszar ten sprzyja powstawaniu inwersji termicznych oraz kumulacji zanieczyszczeń atmosferycznych. Dodatkowo, zwarta i ciągła zabudowa w wielu miejscach miasta stanowi przeszkodę dla naturalnego przewietrzania.
Rozkład i kierunki wiatrów w ciągu roku są głównie determinowane przez ogólną cyrkulację atmosferyczną, a w mniejszym stopniu przez lokalne ukształtowanie terenu. W rejonie Kielc dominują wiatry zachodnie i północno-zachodnie (około 17%). Kolejne pod względem częstości są wiatry południowe i południowo-wschodnie (około 12–13%). Najrzadziej występują wiatry północne (4%) i północno-wschodnie (5%)8. W związku z tym podstawą dalszych badań było założenie modelowania przepływu powietrza dla dominujących kierunków wiatru.
Ryc. 4. Rozkład przestrzenny parametru szorstkości terenu. Opracowanie własne.
Przeprowadzona analiza wykazała istotne zależności pomiędzy przepływem powietrza a strukturą zabudowy, co znajduje odzwierciedlenie w rozkładzie parametrów szorstkości terenu. Dogodne warunki wymiany powietrza występują przede wszystkim na obszarach dolin, charakteryzujących się niewielkim udziałem roślinności wysokiej lub zabudowy, a także na terenach komunikacyjnych, takich jak korytarze kolejowe i drogowe, gdzie brak jest istotnych przeszkód architektonicznych. Tereny otwarte, dominujące na peryferiach miasta, choć cechują się ograniczoną intensywnością przewietrzania, odgrywają kluczową rolę we wspieraniu procesów regeneracji9.
Największe wyzwania w kontekście wymiany powietrza dotyczą obszarów zwartej zabudowy miejskiej. Tereny te charakteryzują się znacznymi różnicami w parametrach szorstkości, wynikającymi z różnego stopnia urbanizacji. Parametr szorstkości wykazuje dynamiczne zmienności zależne od kierunku wiatru, z wartościami od 0 do około 12 m, przy średniej wynoszącej około 0,55 m.
Najwyższe wartości szorstkości terenu odnotowano w obszarach zabudowy wielokondygnacyjnej, szczególnie na osiedlach wielorodzinnych, takich jak: Osiedle Barwinek, Osiedle Jana Kochanowskiego, Osiedle Chęcińskie, Osiedle Jagiellońskie, Osiedle Podkarczówka, Osiedle Ślichowice, Wielkopole oraz północne osiedla, w tym: Sady, Szydłówek, Słoneczne Wzgórze i Osiedle Na Stoku.
Ryc. 5. Rozkład przestrzenny parametru przemieszczenia płaszczyzny zerowej. Opracowanie własne.
Parametr przesunięcia płaszczyzny zerowej, będący składową wskaźnika szorstkości terenu, przyjmował wartości w przedziale od 0 do 23,5 m. Minimalne wartości (0 m) były charakterystyczne dla terenów otwartych, podczas gdy w obszarach zabudowy jednorodzinnej parametr ten nie przekraczał z reguły 3 m. Jest to wartość progowa podczas wyznaczania kanałów przewietrzania, umożliwiająca swobodny przepływ powietrza w tzw. warstwie dachowej.
Wraz ze wzrostem wysokości i zwartości zabudowy parametr ten wykazywał istotny wzrost. W centralnych rejonach miasta średnia wartość wynosiła około 5,5 m, co wskazuje na zwiększoną intensywność zabudowy, stanowiącą istotną barierę dla napływu powietrza. Podobne wartości obserwowano w północnych i zachodnich częściach Kielc, gdzie dominują rozległe osiedla mieszkaniowe oraz obszary o charakterze handlowo-usługowym i przemysłowym. Do takich terenów zaliczyć można m.in.: galerie handlowe, zabudowę kampusu Politechniki Świętokrzyskiej, a także obszary przemysłowe, takie jak zakłady MA Polska czy NSK Bearings.
Najwyższe wartości przesunięcia płaszczyzny zerowej odnotowano w obrębie Plaza Park, gdzie znajdują się najwyższe budynki mieszkalne w mieście, liczące 17 kondygnacji. Tak intensywna zabudowa znacząco ogranicza proces przewietrzania, co prowadzi do zakłóceń w cyrkulacji powietrza. W rezultacie powstają obszary o utrudnionej wymianie mas powietrza, które negatywnie wpływają na kształtowanie lokalnych warunków klimatycznych 10.
Ryc. 6. Rozkład przestrzenny parametru porowatości w obrębie warstwy dachowej. Opracowanie własne.
Współczynnik porowatości dla zmiennej wysokości obiektów w warstwie dachowej określa stosunek objętości wolnego powietrza do całkowitej objętości warstwy dachowej na danej powierzchni odniesienia. Parametr ten umożliwia ocenę zwartości struktury zabudowy w kontekście przestrzeni miejskiej. Wartości współczynnika porowatości mieszczą się w zakresie od 0 do 1, gdzie maksymalna wartość (1) odpowiada terenom niezabudowanym, a minimalna (0) charakteryzuje obszary o zwartej strukturze zabudowy, zajmującej 100% powierzchni odniesienia.
Obszary biologicznie czynne, takie jak tereny zielone, wykazują wysokie wartości współczynnika porowatości, co świadczy o dużej dostępności przestrzeni umożliwiającej swobodny przepływ powietrza. Z kolei obszary zwartej zabudowy miejskiej, zwłaszcza w śródmieściach, charakteryzują się niskimi wartościami omawianego parametru, co wynika z gęstej zabudowy skutecznie ograniczającej cyrkulację powietrza.
Szczególnie niskie wartości współczynnika porowatości stwierdzono w obrębie terenów przemysłowych, takich jak zakłady MA Polska, NSK Bearings, DS Smith, Chemar oraz Effect Glass. Duża kubatura budynków oraz znaczna powierzchnia frontowa przyczyniają się do ograniczenia przewietrzania miasta, co może prowadzić do lokalnych stagnacji powietrza i pogorszenia warunków klimatycznych.
Ostatecznie, na podstawie opisanej procedury, wyników przeprowadzonych analiz oraz kryteriów prawidłowego funkcjonowania korytarzy przewietrzających sformułowanych przez Matzarakis’a oraz Mayer’a wyznaczono główne osie przewietrzania Kielc dla wiatrów z kierunku: zachodniego, północno-wschodniego, południowego oraz południowo-wschodniego (ryc. 7).
Funkcjonowanie systemu wymiany powietrza nawiązuje przede wszystkim do rodzaju zagospodarowania terenu oraz jego ukształtowania. Głównymi elementami funkcjonowania klimatycznego miasta są tereny otwarte. Największe znaczenie mają w tym przypadku tereny: Pasm Posłowickiego, Dymińskiego oraz Zgórskiego, a także tereny położone poza granicami miasta tj. kompleksy leśne na północ od granicy Kielc. Obszary te są kluczowe w procesie regeneracji powietrza. W przypadku terenów otwartych pokrytych trwałą roślinnością lub obszarów charakteryzujących się niską zabudową, ich rola w procesie przewietrzania miasta znacząco wzrasta. Dzięki niskiej szorstkości terenu w regionach peryferyjnych możliwy jest swobodny przepływ mas powietrza w kierunku obszarów bardziej zurbanizowanych. Z drugiej strony, można zauważyć zarysowane wyraźne bariery architektoniczne w postaci zwartych struktur zabudowy, które mogą powodować zahamowanie napływu powietrza do miasta.
Główne korytarze przewietrzania miasta
Ryc. 7. Główne osie przewietrzania Kielc zgodnie z dominującymi kierunkami wiatrów. Opracowanie własne.
Analiza wpływu wiatrów na przewietrzanie miasta Kielce pozwoliło na identyfikację kluczowych korytarzy wymiany powietrza, które wspierają cyrkulację i poprawiają jakość miejskiej atmosfery. Istotną role odgrywają zarówno główne osie komunikacyjne, doliny rzeczne oraz linie kolejowe, jak i mniejsze kanały wentylacyjne powiązane z terenami otwartymi, tzw. zielone kliny.
W przypadku wiatrów zachodnich masy powietrza w kierunku centrum miasta transportowane są przede wszystkim poprzez ul. Krakowską, wzdłuż ul. Piekoszowskiej, Łódzkiej oraz linii kolejowej. Część mas dociera do zwartej zabudowy śródmiejskiej, która w dużym stopniu ogranicza przepływ powietrza. Reszta z nich spotyka się u zbiegu ul. Łódzkiej i Jesionowej, która wraz z ul. Świętokrzyską kierują masy powietrza w kierunku Wzgórz Szydłówkowskich oraz ROD im. Stefana Żeromskiego. Kanał ten wspomagany jest także poprzez Zalew Kielecki, który wraz z doliną Silnicy stanowi trasę przewietrzania w kierunku północno-wschodnim.
Jeżeli chodzi o ul. Krakowską, powietrze transportowane jest wzdłuż doliny Silnicy, Parku Baranowskiego oraz ul. Husarskiej i Wapiennikowej. Wylot korytarza zlokalizowany jest w obrębie rejonu Ostrej Górki. Od tego korytarza odgałęzia się ciąg obejmujący Rodzinne Ogródki Działkowe „Kadzielnia”, kompleks cmentarzy oraz zielone tereny na Psich Górkach, skąd powietrze przemieszcza się w stronę obszarów otwartych między ul. Prostą a Prochownią. Osie te stanowią główny spływ zanieczyszczeń dla południowych rejonów centralnej części miasta.
Na północy miasta napływ mas powietrza odbywa się z terenów otwartych wzdłuż rzeki Sufraganiec, w kierunku doliny Silnicy i Rodzinnych Ogródków Działkowych „Zacisze”, aż do obszarów na północ od Zalewu Kieleckiego. Powietrze jest następnie kierowane w stronę otwartych terenów położonych na wschód od ul. Radomskiej.
Ważną rolę w systemie klimatycznym miasta odgrywają także wiatry południowe, wykorzystujące oś biegnąca wzdłuż ulicy Ściegiennego, której przedłużenie obejmuje kompleks cmentarny, ogródki działkowe oraz obszar rezerwatu „Kadzielnia”. Tereny te pełnią funkcję zielonych klinów napowietrzających, umożliwiając swobodny przepływ mas powietrza z południa ku centrum miasta. Dalsza ciąg korytarza biegnie w kierunku linii kolejowej, transportując powietrze do centralnych części miasta oraz w kierunku północnym.
Pozostałe masy powietrza napływające z południowych obszarów otwartych miasta wykorzystują naturalne ciągi otwarte położone po jego zachodniej i wschodniej stronie. Są to głównie tereny słabo zurbanizowane lub niezurbanizowane, takie jak: pola, lasy oraz łąki. Dzięki tym obszarom zachowana jest równowaga w cyrkulacji powietrza, co pozwala na efektywne oczyszczanie atmosfery w obszarach o większym stężeniu zanieczyszczeń.
W przypadku wiatrów północno-zachodnich oraz południowo-wschodnich, przewietrzanie odbywa się podobnymi szlakami jak w przypadku poprzednich kierunków wiatrów. Masy powietrza w południowej części miasta przenoszą się głównie znad obszarów otwartych poprzez zielone kliny tj. ogródki działkowe, cmentarze oraz rezerwaty przyrody – Kadzielnię oraz Wietrznię. W przypadku centralnej części kanały wentylacyjne są nieciągłe. Wymiana powietrza w tym rejonie odbywa się głównie poprzez linie kolejową, ul. Łódzką, obszary otwarte w okolicach Wietrzni i Zagórza oraz pomiędzy ul. Sandomierską a Świętokrzyską. W przypadku północnego rejonu miasta są to linia kolejowe, dolina Silnicy oraz obszary niskiej zabudowy.
Podsumowanie
Celem przeprowadzonej analizy było określenie głównych korytarzy przewietrzania Kielc oraz ocena efektywności wymiany powietrza w różnych częściach miasta. Badanie oparto na metodzie morfometrycznej, która, dzięki niskiemu kosztowi pozyskiwania danych i wysokiej precyzji wyników, jest szczególnie przydatna w analizach przestrzennych dotyczących cyrkulacji powietrza w obszarach zurbanizowanych. Metodologia uwzględniała kryteria opracowane przez Matzarakisa, Gala i Ungera, umożliwiając precyzyjne określenie wpływu struktury zabudowy na przepływ powietrza. Uwzględniając parametry szorstkości terenu oraz przesunięcia płaszczyzny zerowej dokonano identyfikacji głównych osi wentylacyjnych miasta.
Wyniki analizy wskazały, że przepływ powietrza odbywa się głównie wzdłuż kluczowych arterii komunikacyjnych, takich jak ulice Krakowska, Łódzka, Wojska Polskiego i Ściegiennego, a także wzdłuż linii kolejowych oraz dolin rzecznych Sufragańca i Silnicy. Te naturalne i antropogeniczne korytarze wentylacyjne są dodatkowo wspomagane przez obecność terenów zielonych, w tym ogródków działkowych, rezerwatów przyrody oraz przestrzeni otwartych, takich jak: łąki, pola czy pastwiska, które odgrywają kluczową rolę w poprawie jakości miejskiej atmosfery.
Jednakże analiza wykazała także, że obszary zwartej zabudowy miejskiej, szczególnie w centralnej części miasta, stanowią istotną barierę dla poziomej cyrkulacji powietrza. Największe trudności w przewietrzaniu obserwuje się w rejonach o wysokiej zabudowie i dużej powierzchni frontowej, takich jak tereny przemysłowe oraz osiedla wielorodzinne. Intensywna zabudowa w tych miejscach, charakteryzująca się znaczną wysokością i gęstością budynków, co powoduje znaczny opór aerodynamiczny, który ogranicza napływ świeżego powietrza.
Zidentyfikowane trudności w przewietrzaniu wynikają nie tylko z samej gęstości zabudowy, ale także z braku odpowiednio zaplanowanych korytarzy wentylacyjnych, które mogłyby wspierać cyrkulację powietrza w kluczowych obszarach miasta. Wnioski z analizy podkreślają potrzebę zachowania oraz ochrony istniejących terenów zielonych i otwartych, które pełnią funkcję tzw. zielonych klinów napowietrzających. Rekomenduje się również uwzględnienie planowania przestrzennego w celu minimalizacji barier dla przewietrzania w obszarach o zwartej zabudowie oraz wprowadzenie działań mających na celu tworzenie nowych korytarzy wentylacyjnych, szczególnie w miejscach o ograniczonej wymianie powietrza.
Jednocześnie analiza podkreśla kluczowe znaczenie strategicznego zarządzania przestrzenią miejską w celu ochrony jakości powietrza i poprawy warunków klimatycznych. Zastosowana metodologia pozwala na precyzyjne wyznaczenie głównych osi przewietrzania w obszarach zurbanizowanych, co może znacząco usprawnić procesy planowania przestrzennego i wspierać zrównoważony rozwój miasta.
Bibliografia
1 Matzarakis, A., Mayer, H. (1992). Mapping of urban air paths for planning in München. Wiss Ber Inst. Meteorol, Klimaforsch. Univ. Karlsruhe 16, 13–22.
2 Gal, T., Unger, J. (2009). Detection of ventilation paths using high-resolution roughness parameter mapping in a large urban area. Building and Environment, 44, 198–206.
3 Suder, A., Szymanowski, M. (2013). Determination of ventilation channels in urban area: A case study of Wrocław (Poland). Pure and Applied Geophysics, 171. https://doi.org/10.1007/s00024-013-0659-9.
4 Bochenek, A., Klemm, K. (2016). Wyznaczanie korytarzy przewietrzających przy użyciu metody morfometrycznej dla wybranego fragmentu miasta Łodzi. Budownictwo i Architektura, 15, 139–151. https://doi.org/10.24358/Bud-Arch_16_154_14.
5 Oke, T.R. (1987). Boundary Layer Climates. 2nd edition, Methuen, London, 435 pp.
6 Bottema, M. (1995). Aerodynamic roughness parameters for homogeneous building groups – Part 1: Theory. Document.
7 Bottema, M., Mestayer, P.G. (1998). Urban roughness mapping – validation techniques and some first results. Journal of Wind Engineering and Industrial Aerodynamics, 74–76, 163–173.
8 Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego. (2009). Opracowanie ekofizjograficzne wykonane na potrzeby Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Kielce. Red. Barbara Szulczewska, Agata Cieszewska, Renata Giedych.
9 Kwiatkowski, W., Gajko, K. (2012). Ekofizjografia Białegostoku. Tom II: Ocena i funkcjonowanie środowiska, uwarunkowania ekofizjograficzne. Białystok, 107–111.
10 Chudzińska, A. (2022). Wpływ formy architektonicznej budynków wysokich na lokalne ograniczenie zanieczyszczenia powietrza. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.30427.23843.
11 Fernando, H. (2009). Fluid dynamics of urban atmospheres in complex terrain. Annual Review of Fluid Mechanics, 42, 365–389. https://doi.org/10.1146/annurev-fluid-121108-145459.
